Deniz Buzları

Deniz Buzu Tipleri

Deniz buzları okyanus atmosfer ilişkileri ve okyanus canlıları için büyük önem arz etmektedir. Küresel iklim değişikliği ile ilgili çeşitli çalışmalarda buz özellikleri ve dağılımları oldukça önemlidir. Deniz buzu gözlemleri dünyada farklı standartlarda yapılmakta olsa da özellikle Antarktika için kullanılan ASPeCT protokolü en popülerdir. Bu protokol çerçevesinde çeşitli deniz buzu tipleri tanımlanmıştır. Gözlem yapılırken bulunulan bölgedeki 3 buz tipi belirlenerek, en kalın olan birincil, orta kalınlıkta olan ikincil ve en ince olan üçüncül buz olarak belirlenir. Gözlemler yaklaşık bir kilometre çapındaki alan için yapılır ve gemi hızına göre gözlem sıklığı belirlenir.

10 Öncül
11 Leblebi
12 Yağsı
20 Parmak
30 Pişi
40 Genç Gri
0.1-0.15m
50 Genç Gri
0.15-0.3m
60 Yıllık 0.3-0.7 m
70 Yıllık 0.7-1.2 m
80 Yıllık > 1.2m
85 Çok Yıllık
90 Çakıl
95 Bağlı

Öncül

Öncül buz, buz oluşumunun ilk aşamasıdır. Genellikle deniz yüzeyinin birkaç santimetresinde oluşan öncül buz kristalleri, suya yağlı bir izlenim verir. Açık denizlerde dalga türbülansları ile bir kaç metre derinliğe kadar indikleri gözlemlenebilir.

1-Öncül

Leblebi

Öncül veya yağsı buzların topaklanması ile oluşan birkaç santimlik buzlardır. Yüzey rüzgarları ve dalgaların etkileşimi ile, leblebi buzları rüzgar yönünde sıralanır ve karakteristik buz bantları oluşturabilir.

2-Leblebi

Yağsı

Öncül buzlardan sonra donmanın bir ileri aşaması olan yağsı buz, kristallerin pıhtılaşması ile çorbamsı bir görünüm kazanır. Işığı daha az yansıtarak yüzeye mat bir görünüm kazandırır.

Yağsı buz, az akışkan bir sıvı gibi davranır ve farklı buz kütleleri oluşturmaz.

3-Yağsı

Parmak

İnce elastik bir kabuk gibi olan parmak buz, dalgalar üzerinde kolayca bükülür, basınç altında kabarık bir form alır ve birbirine kenetlenmiş parmaklar gibi görünür.

Koyu parmaklar 5 cm’den incedir ve koyu renklidir, ince parmaklar ise 5-10 cm kalınlığındadır ve koyu parmaklara göre ışığı çok daha iyi yansıtır.

4-Parmak

Pişi

Ağırlıklı olarak çapı 30 cm ile 3 m arasında olan yuvarlak buz formudur ve birbirleri ile çarpışarak daha kalın bir forma geçmeden önce kalınlığı 10 cm’den azdır. Yağsı, leblebi ve çamur buzların birleşmesi ile oluşabileceği gibi, buz kabuklarının veya parmak buzların kırılması, gri buzların ağır hava ve deniz şartları ile şekil değiştirmesi ile de oluşabilir.

Antarktik deniz buzlarının gelişiminde “Pişi Döngüsü” yaygın bir süreçtir. On santimetrelerle başlayan pişiler, öncül buzlarla  rüzgar ve dalgaların etkisi ile kümelenerek çaplarını ve diğer pişi buzlarla yığınlar oluşturarak kalınlıklarını arttırır. Bu şekilde pişilerin çapları bir kaç metreye, kalınlıkları ise en fazla bir metreye ulaşır. Sonunda pişiler bir arada donarak daha büyük buz kütleleri veya birleşik buz örtüsünü oluşturur.

5-Pişi

Genç Gri Buz 0.1 - 0.15 m

Kalınlıkları 10-15 cm arasında olan, erken dönem buzları ile yıllık buzlar arasında bir geçiş formudur.

6-Genç Gri 1

Genç Gri Buz 0.15 - 0.30 m

Kalınlıkları 15-30 cm arasında olan, erken dönem buzları ile yıllık buzlar arasında bir geçiş formudur.

7-Genç Gri 2

Yıllık Buz 0.3 - 0.7 m

Genç buzlardan gelişen, kalınlıkları 30 – 70 cm arasında olan, en fazla bir kış buz olarak kalan buz tipleridir.

8-Yıllık 1

Yıllık Buz 0.7 - 1.2 m

Genç buzlardan gelişen, kalınlıkları 70 – 120 cm arasında olan, en fazla bir kış buz olarak kalan buz tipleridir.

9-Yıllık 2

Yıllık Buz > 1.2 m

Genç buzlardan gelişen, kalınlıkları 120 cm’den fazla olan, en fazla bir kış buz olarak kalan buz tipleridir. 2 metre kalınlığa ulaştıkları görülebilir.

10-Yıllık 3

Çok Yıllık Buz

3 metre veya daha kalın olan ve neredeyse tuz içermeyen, en az iki yaz dönemini erimeden geçirmiş yaşlı buzlardır. Basınç sebebi ile yaşadıkları kırılmaların üzerlerinde oluşturduğu tepecikler, ikinci yıllarında daha yumuşaktır. Kar kaplı olmayan yerlerinden mavi renkli olduğu görülür. Yüzeylerindeki erimelerle büyük düzensiz ve bağlantılı su kütleleri ve iyi gelişmiş bir su tahliye sistemine sahiplerdir.

Çok yıllık buz Arktik bölgeye nazaran Antarktika’da daha az yaygındır ve Weddell Denizi’nin batısı ile izole olmuş kimi diğer koylarla sınırlıdır. Okyanus akıntıları ve atmosferik sirkülasyonun oluşturduğu buzların kıta etrafında sürüklenme hareketi sonucu, buzlar sıcak denizlere sürüklenerek ya da açık denizlerin güneş ışınlarını emerek ısınması kaynaklı erimeler olur.

Antarktika’daki çok yıllık buzların %80’i Weddell Denizi’nde bulunmaktadır. Weddell Gyre olarak bilinen saat yönünde dolaşan akıntı, Antarktika Yarımadası’nın doğu tarafı boyunca deniz buzlarını sıkıştırarak, bir yıldan daha fazla buz halinde kalmalarından sorumludur. Sonuç olarak akıntılar buzları daha kuzeye, okyanuslara ve erimeye taşır.

Çok yıllık buzların erimesi, özellikle Arktik bölgede sıklıkla görülen bir durum olmaya başlamıştır. Antarktik deniz buzlarının erime sezonu nadiren erimiş buzların sularının üzerlerinde birikmesi ile ilgilidir.

11-Çok Yıllık

Çakıl

2 metreden daha küçük, parçalanmış buz formudur; diğer buzların enkazı.

Çakıl buzlar özellikle çarpışan buzların ve basınç sırtlarının çöktüğü noktalarda yaygındır.

12-Çakıl

Bağlı Buz

Kıyı boyunca; sahile, buz duvarına, buz cephesine bağlı ya da sığlıkta veya oturmuş buzdağları arasında bulunan buz formudur.

Deniz seviyesinde yaşanan değişimler sırasında dikey dalgalanmalar görülebilir. Bağlı buzlar deniz suyundan donabildiği gibi kıyıda buzların istif olmasından oluşarak kıyıdan birkaç metre ile bir kaç yüz kilometre uzağa kadar uzanabilir.

13-Bağlı

Deniz Buzunun Diğer Özellikleri

Buz parçalarının büyüklükleri, tiplerine göre değişiklik göstermektedir. Gözlem yapılırken parçanın büyüklüğü belirlenir uygun değer kayıt altına alınır. Açıklıklar buzları farklı parçalara ayırırken üzerinde sırt olan buzlar tek parça olarak kaydedilir.

100 Pişiler
200 Öncül tabaka buz
300 Çakıl/kırık buz
400 Parça buz <20m
500 Küçük Parça
20-100m
600 Orta Parça
100-500m
700 Büyük Parça
500-2000m
800 Çok Büyük Parça >2000 m

Pişiler

pb100

Öncül tabaka buz

pb200

Çakıl/kırık buz

pb300

Parça buz <20m

pb400

Küçük parça 20-100m

pb500

Orta parça 100-500m

pb600

Büyük parça 500-2000m

pb700

Çok büyük parça >2000m

pb800

Buz yüzeyleri dümdüz olabileceği gibi sırtlarla veya tepeciklerle şekillenmiş olabilir. Gözlem yapılırken bu durum uygun değerler ile kayıt altına alınır.

TOPOGRAFYA (t)
100 Düz buz
200 Kalınlaşmış pişi
300 Birleşmiş Pişi
400 Kalınlaşmış Parmak
5xy Yeni keskin sırt kar yok
6xy Yeni kar dolu sırt
7xy Eskimiş sırt
Hava etkisi yok
8xy Eskimiş sırt
Hava etkisi var

Topografya

x değerleri
0 %0-10 kapsamlı
1 %10-20
2 %20-30
3 %30-40
4 %40-50
5 %50-60
6 %60-70
7 %70-80
8 %80-90
9 %90-100

topografik alan

y değerleri
1 0.5 m ort. yükselti
2 1.0 m
3 1.5 m
4 2.0 m
5 3.0 m
6 4.0 m
7 5.0 m

topografik yükseklik

 

Düz buz

t100

Kalınlaşmış pişi

t200

Birleşmiş pişi

t300

Kalınlaşmış parmak

t400

Yeni keskin sırt/Kar yok

t5xy

Yeni kar dolu sırt

t6xy

Eskimiş sırt/Hava etkisi yok

t7xy

Eskimiş sırt/hava etkisi var

t8xy

Buzlar gibi kar da birbirinden farklı tiplere sahiptir. Gözlem yapılırken farklı kar tipleri uygun değerler ile kayıt altına alınır.

Kar tipi

KAR TİPİ (kt)
0 Kar yok
1 Kar, buz, çakıl yok
2 Yeni Kar
<1 gün
3 Eski Kar
4 Eski Rüzgar Taşınımlı Kar
5 Yeni, Eriyen kar
(ıslak görünüm)
6 Eski eriyen kar
7 camlaşmış/saydam kar
8 Eriyik çamurumsu kar
9 Göllenmiş kar
10 Doygun kar
11 Geniş dalgalı kar

Deniz açıklıkları, buz parçaları arasındaki açıklıkları yani görünen denizleri tanımlar. Gözlem yapılırken farklı boyutlu ve özellikli açıklıklar, uygun değerler ile kayıt altına alınır.

açık deniz

AÇIK DENİZ
0 Açıklık yok
1 Küçük çatlak
2 çok dar açılık <50m
3 Dar açıklık 50-200m
4 Geniş açıklık 200-500m
5 Çok geniş açıklık >500m
6 Hat/kıyısal hat
7 Su adası/kıyısal açıklık
8 Suya serpilmiş buz
9 Açık su

Açıklık yok

da0

Küçük çatlak

da1

Çok dar açıklık <50m

da2

Dar açıklık 50-200m

da3

Geniş açıklık 200-500m

da4

Çok geniş açıklık >500m

da5

Hat/kıyısal hat

da6

Su adası/kıyısal açıklık

da7

Suya serpilmiş buz

da8

Buz kapsamı, herhangi bir deniz buz çeşidinin okyanus yüzeyinde kapladığı alanı gösterir. Gözlem yaparken 10’luk dilimde en yakın rakam kaydedilir.

tip alan

Buzla Kaplı alan

Birçok buz çeşidi farklı kalınlık aralıklarında belirlenmiştir. Gözlem yapılırken buz ve kar kalınlıkları santimetre olarak ölçülür ve kayıt altına alınır.

Buz Kalınlığıkar kalınlığı

Deniz buzu gözlem formu için tıklayınız.

Deniz buzu gözlem kodları için tıklayınız.